วรรณกรรมอีสานเป็นวรรณกรรมที่มีอยู่กับทุกจังหวัดของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ได้แก่ จังหวัดอุบลราชธานี จังหวัดนครพนม จังหวัดสกลนคร จังหวัดอุดรธานี จังหวัดหนองคาย จังหวัดเลย จังหวัดจังหวัดขอนแก่น จังหวัดชัยภูมิ จังหวัดมหาสารคาม จังหวัดกาฬสินธุ์ จังหวัดร้อยเอ็ด จังหวัดยโสธร และบางส่วนของ จังหวัดนคราชสีมา จังหวัดบุรีรัมย์ จังหวัดสุรินทร์ และจังหวัดศรีสะเกษ เนื่องจากบริเวณ สี่จังหวัดนี้ มีวัฒนธรรมที่แตกต่างจากถิ่นอื่น คือ เป็นภาษาไทยโคราช และวัฒนธรรมเขมรส่วย
การแบ่งตามประเภทข้อมูลสามารถแบ่งได้ 2 ประเภท คือ
2.1 วรรณกรรมมุขปาฐะ เป็นวรรณกรรมที่มิได้บันทึกไว้เป็นลายลักษณ์อักษรแต่เป็นการเล่าสืบทอดกันมาชนิดปากต่อปาก ซึ่งอาจจะออกมาในรูป ตำนาน-นิทาน ภาษิต ปริศนาคำทาน การแหล่ขวัญ ผญา ความเชื่อ บทเพลงพื้นบ้าน และมุขตลกต่าง ๆ ที่เล่าขานกันในกลุ่ม ปัจจุบันวรรณกรรมมุขปาฐะกลายเป็นส่วนหนึ่งของ วิชาคติชนวิทยา (folk lore)
2.2 วรรณกรรมลายลักษณ์อักษร หรือเรียกว่า วรรณกรรมลายลักษณ์ เป็นวรรณกรรมที่เขียนขึ้นหรือบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร ทั้งหมดไม่ว่าจะเป็นรูปใดหรือจุดมุ่งหมายใดจึงเป็นวรรณกรรมที่มีความหมายกว้างที่สุดหากแต่งดีจะได้รับการยกย่องให้เป็นวรรณคดี
ลักษณะคำประพันธ์ของภาคอีสานมี 4 ประเภท คือ โคง กาพย์ กลอนลำ และฮ่าย(ร่าย)
การแบ่งตามจุดมุ่งหมายของการแต่งสามารถแบ่งได้ 3 ประเภทด้วยกัน คือ
4.1 แต่งเพื่อใช้เทศน์ ในภาคอีสานมีการนำวรรณกรรมท้องถิ่นมาเทศน์ให้อุบาสกอุบาสิกาฟังในพิธีกรรมศาสนา เช่น งานบุญข้าวสาก งานออกพรรษา ซึ่งเรื่องที่เทศน์ได้แก่เรื่องมหาเวสสันดรชาดก เสียวสวาด เพื่อเทศน์สอนจริยธรรม และให้ความบันเทิงใจ
4.2 แต่งเพื่อให้เกิดความรู้ ตำราที่บันทึกในพับสา หนังสือบุด หรือหนังผูก ใช้ประกอบในการค้นคว้าวิชาความรู้ต่าง ๆ ของคนในสมัยก่อนที่การพิมพ์ยังไม่ก้าวหน้าดังปัจจุบัน เช่น ตำรายา บทสูดขวัญ ซึ่งรวมเรียกว่า หนังสือเวียก
4.3 แต่งเพื่อใช้อ่านให้ความบันเทิง นอกจากนำวรรณกรรมมาใช้เทศน์แล้วยังมีการอ่านหนังสือผูกอีกลักษณะหนึ่ง คือ อ่านในโอกาสงานศพ (งันเฮือนดี) และงานฉลองการอยู่ไฟที่เรียกว่า “งันกรรม” เป็นการอ่านเพื่อความสนุกสนาน ให้ผู้มาช่วยงานฟังในหนังสือประเพณีไทยอีสานบางเรื่อง เช่น กาฬะเกษ สังข์ศิลป์ชัย สุริยวงศ์ เป็นต้น
5.1 เป็นวรรณกรรมที่มีเนื้อเรื่องมีจุดสนใจอยู่ที่การกระทำของตัวละคร และสิ่งแวดล้อมตัวละคร เช่น นกกระจอก ท้าวก่ำกาดำ นางแตงอ่อน จำปาสี่ต้น ฯลฯ
5.2 เป็นวรรณกรรมที่มีจุดสนใจของเรื่องอยู่ที่ความคิดเห็นหรือแนวคิดของผู้แต่งซึ่งเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมและสังคมของผู้แต่งเอง เช่น ท้าวคำสอน อินทะญาณสอนลูก กาพย์ปู่สอนหลาน กาพย์พระมุนี ฯลฯ
การจัดแบ่งประเภทเนื้อหาวรรณกรรมท้องถิ่นอาจจัดแยกได้หลายลักษณะ เช่น วรรณกรรมตำนาน และประวัติศาสตร์ วรรณกรรมนิทาน วรรณกรรมศาสนา วรรณกรรมคำสอน วรรณกรรมพิธีกรรม วรรณกรรมนิราศ เป็นต้น
เนื่องจากวรรณกรรมท้องถิ่นอีสาน มีลักษณะร่วมของกลุ่มชนไทยที่สืบทอดวัฒนธรรม ลุ่มน้ำโขง จึงมีรูปแบบ ภาษา เนื้อหา ความเชื่อและทัศนะต่อสังคมเฉพาะตัว อาจแยกกล่าวได้ ต่อไปนี้
เนื่องจากวรรณกรรมท้องถิ่นอีสาน มีลักษณะร่วมของกลุ่มชนไทยที่สืบทอดวัฒนธรรม ลุ่มน้ำโขง จึงมีรูปแบบ ภาษา เนื้อหา ความเชื่อและทัศนะต่อสังคมเฉพาะตัว อาจแยกกล่าวได้ ต่อไปนี้
1. รูปแบบคำประพันธ์ คำประพันธ์อีสานนิยมแต่งด้วยโคลงสาร กาพย์ และร่าย ส่วนใหญ่นิยมแต่งด้วยโคลงสาร เพราะเหมาะแก่การอ่านทำนองลำ ส่วนร่ายมักปรากฏในวรรณกรรมมุขปาฐะ เช่น คำสู่ขวัญ ในบานศรีสู่ขวัญ
2. ภาษา ที่ใช้ในการบันทึกเรื่องราวเป็นลายลักษณ์อักษร จะใช้อักษรตัวธรรมและอักษรไทยน้อย ส่วนการเล่าเรื่องราวใช้ภาษาถิ่นอีสาน
2.1 อักษรตัวธรรม เป็นอักษรที่มีรูปแบบกลมมนคล้ายตัวอักษรมอญหรืออักษรพื้นเมืองภาคเหนือหรืออักษรล้านนาไทยหรืออักษรยวน อักขรวิธีอักษรตัวธรรมจะคล้ายคลึงอักขรวิธีของอักษรขอม วรรณกรรมที่นิยมใช้อักษรตัวธรรมบันทึก คือ วรรณกรรมที่เกี่ยวกับศาสนาและคดีธรรมต่าง ๆ เช่น ตำราวิชาการสำคัญ เรื่องราวเกี่ยวกับพระไตรปิฎกและชาดก
2.2 อักษรไทยน้อย มีรูปอักษรคล้ายอักษรไทยและอักษรลาวรวมกัน คือตัวอักษรส่วนใหญ่ เหมือนอักษรไทยปัจจุบัน แต่อักขรวิธีต่างกัน วรรณกรรมที่นิยมใช้อักษรไทยน้อยบันทึกเป็นวรรณกรรมนิทานหรือบันทึกเรื่องราวทั่ว ๆ ไป ทางคดีโลก
3.เนื้อหา หรือเนื้อเรื่องของวรรณกรรมอีสานส่วนใหญ่เกี่ยวเนื่องกับศาสนาจึงปรากฏนิทานสอนคติธรรมเรื่องประเภทชาดกอยู่เป็นจำนวนมาก อาจจำแนกได้เป็น 4 ประเภท คือ
3.1 วรรณกรรมประวัติศาสตร์ เป็นวรรณกรรมที่เขียนขึ้น โดยใช้โครงเรื่องจากตำนาน เกร็ดพงศาวดารต่าง ๆ ลักษณะการเขียนจึงเป็นไปในแนวบันทึกเหตุการณ์ เล่าเรื่องราวชีวิตบุคคล แสดงความชื่นชมวีรกรรมของบรรพบุรุษ และภาคภูมิใจในถิ่นฐานบ้านเกิดต้นฉบับวรรณกรรมประเภทนี้ไม่ปรากฏแพร่หลายหรือนิยมอ่านกันมากนัก เช่น
ท้าวฮุ่งหรือเจือง เป็นเรื่องราวนักรบไทยลุ่มน้ำโขง มีความสามารถขยายอณาเขตของกลุ่มชนชาติไทยได้กว้างขวาง เป็นที่ยอมรับของชนกลุ่มอื่น
พื้นเวียง เป็นบันทึกเหตุการณ์สมัยราชกาลที่ 3 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ กล่าวถึงกบฏเจ้าอนุวงศ์เวียงจันทร์ ในทัศนะของชาวอีสาน
ตำนานพระพุทธรูป ต่าง ๆ เช่น พื้นพระบาง พื้นพระแก้ว
3.2 วรรณกรรมนิทาน เป็นเรื่องเล่าที่มีเนื้อหาสนุกสนาน ให้ความบันเทิงใจให้แง่คิดเชิงอบรมสั่งสอนหรืออธิบายเหตุผล ในสิ่งที่สงสัยข้องใจ ด้วยคุณประโยชน์เช่นนี้ จึงมีผู้นำนิทานมุขปาฐะที่เล่าสืบต่อกันมาหลายชั่วอายุคนมาร้อยกรอง และจารึกเป็นลายลักษณ์อักษรเก็บไว้เป็นหลักฐาน สำหรับอ่านสู่กันฟังในงานบุญต่าง ๆ หรือนำมาเทศน์ให้ชาวบ้านฟัง เช่น นางผมหอม กาฬะเกษ จำปาสี่ต้น กำพร้าผีน้อย
3.3 วรรณกรรมคำสอน เป็นวรรณกรรมที่มีเนื้อหาเชิงอบรมสั่งสอนให้แง่คิดแก่ผู้อ่าน ผู้ฟังเป็นสำคัญ มีทั้งเนื้อหาแบบเทศนาโวหาร แบบสุภาษิต และนิทาน มีวรรณกรรมเป็นจำนวนมาก ที่สอนแนวปฏิบัติ โดยยึดคตินิยมทางพุทธ ผสมผสานกับความเชื่อเรื่องวิญญาณ ตัวอย่างวรรณกรรมคำสอน เช่น ย่าสอนหลาน กาละนับมื้อส่วย สิริจันโทวาท คำสอน อินทิญาณสอนลูก
3.4 วรรณกรรมศาสนา เป็นวรรณกรรมที่มีเนื้อหาเกี่ยวข้องกับศาสนา เช่น เรื่องชาดก ตำนานพุทธศาสนา พุทธประวัติ และประวัติพระสาวก ระเบียบประเพณี และพิธีการต่าง ๆ ทางศาสนา จัดแบ่งได้เป็น 2 ลักษณะ คือ
1) วรรณกรรมชาดก คือ วรรณกรรมที่มีเรื่องราวปรากฏในบาตชาดกของพุทธศาสนา เช่น เรื่อง มหาเวสสันดรชาดก เสียวสาว ท้าวสีทน
2) วรรณกรรมตำนานพุทธศาสนา ได้แก่ เรื่องราวของการสืบศาสนาประวัติ ปูชนียสถาน มีลักษณะการเขียนแบบวรรณกรรม เช่น เรื่อง เชตุพน พระเจ้าเลียบโลก อุรังคนิทาน หรือตำนานการสร้างพระธาตุพนม (รำเพย ไชยสินธุ์, 2553)
4 โครงเรื่องและแก่นเรื่อง
4.1 โครงเรื่อง ของวรรณกรรมอีสาน มักเป็นนิทานพื้นบ้านโลดโผน คล้ายเรื่องจักร ๆ วงศ์ ๆ และยกให้เป็นชาติหนึ่งของพระโพธิ์สัตย์ เรียกว่า มีลักษณะ “พุทธศาสนนิยม”
วรรณกรรมร้อยกรองอีสาน มักมีโครงเรื่องแสดงเรื่องราวชีวิตบุคคลที่ต้องผจญภัยหรือแสดงความสามารถให้ปรากฏวรรณกรรมนิทานและวรรณกรรมศาสนา นิยมใช้โครงเรื่องลักษณะนี้ ส่วนโครงเรื่องอีกลักษณะหนึ่ง คือ แสดงชีวิตรักของหนุ่มสาวใช้ปัญญารักสามเส้า และความรักขัดต่อประเพณีเป็นหลักในการดำเนินเรื่อง เช่น ผาแดง-นางไอ่ ฟ้าแดด-สงยาง
4.2 แก่นเรื่อง หรือ ความคิดสำคัญของเรื่องที่ปรากฏในลักษณะแสดงปรัชญาชีวิตของสังคมชนบทอีสาน คือ ชี้ให้เห็นกฎแห่งกรรมที่ตัวเอกต้องพลัดพรากเกิดทุกข์ เช่น เรื่องกาฬะเกษ สังข์ศิลป์ชัย และแก่นเรื่องอีกส่วนหนึ่ง แสดงความนิยมยกย่องบุคคลที่มีคุณธรรมสูง เช่น เรื่องพญาคันคาก